Стихи и песни о Героях Советского Союза

ИССА  АЛЕКСАНДРОВИЧ  ПЛИЕВ,
генерал армии, дважды Герой Советского Союза
(1903-1979 гг.)
Инæлар Плиты Иссæйы зарæг

Бигъуылаты Х. ныхæстæ          Суанты Ф. музыкæ

Тох ныккодта, дæлæ Германы сау хæсты, гъей!
Плиты хъæбатыр хорз Иссæ, гъей,
Сахъ хæстон, уый сæрибарыл хæцыд,
 Нæ бæсты сæрвæлтау, гъей, тох!

Райгуырæн хохы хъæбатыр цæргæсау, гъей!
Дæрдтыл йæ базыртæ чи тындзы, сахъ хæстон,
Уый сæрибарыл хæцыд,
Нæ райгуырæн бæстыл, гъей, тох!

Уæй, уæрæйдæ, мадæлтæй макуы райгуыра, гъей,
Иссæйау карз тох чи нæ кодта знæгтимæ.
Уый сæрибарыл хæцыд,
Нæ бæстæйы сæрвæлтау, гъей, тох!

Плиты Иссæйы зарæг

Адæмон  ныхæстæ               Хаханты Д. музыкæ

О, мæнæ та фидиуæг ног уац æрхаста:
Æмзæххон ирон лæг Плиты Иссæ
Советон Цæдисы Хъайтары ном райста,
Ныхъхъæри дунейыл йæ диссаджы ‘хсар!

Фыдæлтæй фæстæмæ нæ ирæттæн баззад
Лæджыхъæд – æхсардзинад, кардимæ хъазт…
Æмæ дзы Иссæ дæр фæстейæ нæ баззад:
Уый зоны фыдызнагæй райсын йæ маст.

Чысылæй ысхъомыл уый урсзачъе хохы,
Йæ цухъхъа, бæрцытæ, цыргъ хъама – йæ конд.
Уый абон ысфæлтæрдта тохы,–
Уым равдыста йе ‘хсар, йæ хъару, йæ зонд!

Уый рогæй фæтæхы йæ саулохыл фатау,
Зынгæрттывд фæкæны йæ фæринк, йæ кард.
Йæ бæхджын хъазахъаг гæрзарæхст æфсæдтæн
Йæ фæстæ фæнæры, æрвнæрдау, сæ зард!

Сæ удау тынг уарзынц цæхæрцæст Иссæйы,
Лæгæвзарæн тохты нæ кæнынц æгад.
Фыдгултæй нын байстой рæсугъ Одессæйы
Æмæ сæ фæкодтой быныскъуыд, бындзагъд!

Кавказæн йæ хæхтæй Германы быдыртыл
Уæлахизы тохты æрзылдысты рог.
Сæ кад сын нæ дзыллæтæ зарынц фæндырты,
Æрдхæрæн куы фæци бæгъатыры ном!

Фæнды нæ дæ фенын чысылæй, ыстырæй,
Иссæ, о, Советон Цæдисы Хъайтар.
Уæлахизæй ‘рыздæхтæ тохы быдырæй,–
Æрцу нæм, нæ кадджын, ысгуыхт инæлар!

Реваз Асаев

Пепельница

Не молод осетинский генерал,
Но и не стар,  былой войной испытан…
В лихом бою коня он потерял
И пепельницу сделал из копыта.

Пускай подковы потускнел металл,
Но память годам поддается туго…
И показалось – конь внезапно встал,
Тревожным ржаньем огласил округу.

И генерал командует: «В седло!» –
И путь победный будто снова начат,
И снова сердце боем обожгло,
И шашки свищут, и копыта скачут…

То не горы высокие
Камнепадами встретили –
В бой повел своих соколов
Генерал из Осетии.

Бурки – черными крыльями,
Враг могиле поклонится;
Лихо недруга били мы –
Осетинская конница;

И клинки, словно молнии,
Настигали и жгли его,
И легенды запомнили
Горных витязей Плиева.

Но был скакун подбит в недобрый миг –
И полководец спешился в тревоге,
Прощальным взглядом конь к нему приник,
Заржал – и рухнул всаднику под ноги.

– Коня мне! – крикнул генерал. – Коня! –
И снова бой, и злее шашки били…
В степи, еще горячей от огня,
С почетом скакуна похоронили…

Не молод осетинский генерал,
Но и не стар, былой войной испытан.
В лихом бою коня он потерял
И пепельницу сделал из копыта…

Гриш Плиев

 

Исса Плиев на представлении джигитов
Тугановых

Кони топчут манеж.
Кони мчат невесомо.
И наездники дружно творят чудеса.
Это все так понятно тебе и знакомо.
Это все уже было с тобою, Исса.
Только кони неслись по горящему полю.
Только взрывы снарядов – не взрывы ладош.
Отлетают года, с их тревогой и болью.
Но от памяти разве уедешь? Уйдешь?
…Нет нарядных рядов. Нет улыбок актерских!
Возвращается память
                                     к привалам ночным.
Где, горячие, сохнут
                                     на ветру гимнастерки
И где снятся коням
                                   овсяные сны.
… Хороши скакуны, и наездники тоже.
Будто вверх их вздымает
                              орел на крыле…
А вот паренек, вроде, был помоложе,
Тот, что спит в Ньиредьхазе,
                                     в венгерской земле.
… Пусть оваций волна так и хлещет из зала,
И джигиты почти растворяются в ней.
Но глаза их средь сотен найдут генерала,
Чья высокая слава
                                их славы трудней.

 

Ирина Гуржибекова

 

 

Бессмертие

Памяти Исса Плиева

На мраморе – цветы, цветы, цветы…
Беззвучная мелодия утраты.
В нем были до последних дней слиты
Чин генеральский – с простотой солдата.
В короткий срок проторенной тропой,
Неся в себе воспоминаний ношу,
Сюда приходит ветеран седой,
Чтоб помолчать с ним о недавнем прошлом.
Стоит старик… Питомцу гордых скал,
Ему, конечно, плакать не пристало.
Но, если б мог он сердце бы отдал,
Чтоб только билось сердце генерала.
Вот женщина неслышно подошла.
Не сложенные – стиснутые руки.
Как будто бы с собою принесла
Всех горских женщин траурную муку.
Как будто болью матери-земли
Она сейчас наполнена до края
За всех сынов, которые ушли,
Ей и печаль, и гордость завещая.
Еще мальчишка прибежал сюда.
Весь в ссадинах от дружеского боя,
Он истинного боя не видал –
Лишь до смерти завидует героям.
… Уйдут мальчишка, женщина, старик,
А сердце, как живое, к ним рванется.
Он к людям так отчаянно привык.
Их свет ему дороже света солнца.
И все ж ушли. Растаяли следы.
Шаги затихли. Улицы уснули.
Папахи, сняв с вершин своих седых,
Безмолвно горы встали в карауле.

Ирина Гуржибекова

 

 

ГЕОРГИЙ ИВАНОВИЧ ХЕТАГУРОВ,
генерал армии, Герой Советского Союза
(1903-1975 гг.)

 

 

Инæлар Хетæгкаты Габойы зарæг

Гаджиты Г. ныхæстæ                                                Суанты Ф. музыкæ

Сау сынт, зæгъ, ратахти, æмæ дам, Туалгоммæ
Сау уац æрбахаста, гъей, тох! Сæрибарыл тох!
Гитлеры сау дзæргъ, дам, нæ бæсты арæнтæм
Йæ ныфс куыд          бахаста, гъей, сæрибар!

Туалты хистæртæ Габомæ бадзурынц,
Сæ зæрдæ рисгæйæ, гъей, тох, сæрибарыл тох!
Нæ буц фæсивæды кæнæм мах де уазæг,
Кæстæрæй-хистæрæй, гъей, сæрибар!

Хетæджы сахъ фырт, дам,  йе ‘фсæдты разæй,
Карз тохмæ фæрасти, гъей, тох, сæрибарыл тох!
Йæ хæстхъом салдæттæм сармадзаны нæмыг,
Уæд къори куы касти, гъей, сæрибар!

Цæй-ут, дам, не знæгтæн сæ удтæ ысласæм
Сæ хурхы нарæгæй, гъей, тох, сæрибарыл тох!
Цæй-ма ныууадзæм сын сæ хъахбай устыты
Æнæ иу дарæгæй, гъей, сæрибар!              

 Габойы разæй, дам, немыц куы лыгъдысты,
Æрра фосы дзугтау, гъей, тох, сæрибарыл тох.
Мæлæт дын макуы уа, карз тохы чи райста,
Нæ рæзгæты тугтæ, гъей, сæрибар!

Хъайтар инæлар Хетæгкаты Габойы зарæг

Цымийы хосдзæуттыл ой æмæ, нæзыджын къохы,
Сау хохы дæлбазыр хосгæрсты æрбабон.
Гъей-мардзæ, нæ бæсты сæрвæлтау сæрибарыл тохы
Лæгдзинад равдыста Хетæгкаты Габо.
Ой æмæ, Хуссармæ фæндаг мын Зæрæмæгыл бахызт
Уартæ, дам, рухс Нарыл Захъамæ фæраст и.
Гъей-мардзæ, хъæбатыр
сахъгуырдæн йæ кады ном айхъуысти
Сау хæсты быдыры мæлæтæй нæ тарсти.
Ой æмæ, Уæлладжыры комæн æвдадз у йæ уадымс.
Æвæлмас зæрдæйæн æнцойад куы дæтты,
Гъей-мардзæ, Хетт Габо ирон лæджы намыс
Тырысайау хаста йæ тохы фæндæгтыл.
Ой æмæ, фыццаг хуры тын мын куы
сæмбæлд Хъæриуыл,
Нæуæггуырд рухс бон та йæ бартæ куы райста
Гъей-мардзæ, хъайтар инæларæн йæ тохæхсыст риуыл
Сыгъзæрин ыстъалы тæмæнтæ ыскалдта.
Ой æмæ, нæ нæртон фыдæлтæн сæ кад уыд сæ хистæр.
Йæ хорз кæстæртæ йын цырагъау сыгъдысты.
Гъей-мардзæ, Габойы æфсæдтæн æнаккаг фашисттæ,
Сæ туджы мæцгæйæ, сæ разæй лыгъдысты.
Ой æмæ, рæубазыр зæрватыкк – уалдзæджы минæвар
Йæ уды фæдисхъæр – зæрдæриссæн сау бон.
Ой, рухсаг æрбауа нæ хъайтар инæлар
Ирыстоны намыс – Хетт Габо!

Балаты Альберт

ХАДЖИ-УМАР ДЖИОРОВИЧ МАМСУРОВ,
генерал-полковник, Герой Советского Союза
(1903-1968 гг.)

 

 

Мамсыраты Хаджумары зарæг

Бериты А. мелодии                                           Дзасохты М. ныхæстæ

Цæргæсæн тымыгъты нæ фæцæф йæ базыр –
Йæ хъару йын басастой дугтæ.
Хæстон лæг йæ мæлæт куы ссары йæ базыл,
Ныккæлынц уæд зæрдæйы тугтæ.

Æхст уари фæмысы йæ сæнтты фæстаг хатт
Цъæх арвы, фæтындзы ма рухсмæ.
Хъæбатыр Хаджумар цы хæтæнты ахатт,
Уым баззад йæ намыс æнусмæ.

Нæ урссæр къæдзæхтæн нæ зынынц сæ сæртæ,–
Уый сау мигътæ нал кæнынц уисæн.
Ныфсфидар уыд тохты бæгъатыры зæрдæ,
Уæд тасын куыд бакуымдта низæн?!

Зæрватыккæн хурау йæ ахстон у адджын,
Бæмбæгæй фæлмæндæр – йæ бадæн.
Æгасæй йæ дзыллæйы чи скæны кадджын,
Уый мардыл нæ нымайынц адæм.

Дзæбидыры хъазæн, дам, саппы дæр нæууыл,
Фæцæйтæхы дымгæ йæ рæзты.
Джеоры сау лæппу ныууагъта уæлæуыл
Æнæмæлгæ кадæг йæ бæсты.

 

Мамсыраты Хаджумары зарæг

Хаханты Д. музыкæ                        Цæгæраты Г. ныхæстæ

Нæ урссæр къæдзæхтæн æнафоны сау их
 Сæ къулыл æрхызти, гъей!
Фæдисмæ, лæппутæ! Æнамонды сау мигъ,
Нæ хурыл æртыхсти, гъей!
Йæ базыртæ систа тæхынмæ цæргæс дæр,
Уæллаг хохыл абадт, гъей!
Хаджумар æрбаста йæ фарсыл йæ гæрзтæ,
Йæ саулохыл абадт, гъей!
Фæснæлы цъититæн нæ комы лæбырдтæм
Ей уазал æрцыди, гъей!
Хаджумары цæфтæй æгъатыр лæгсырдтæн
Сæ адзал æрцыди, гъей!
Нæ колхозы хосдзау Иуанейы фæстæ
Хæрзиунæгæй карста, гъей!
 Мамсыраты Хаджи Испанийы хæстæй
Хæрзиуæг æрхаста, гъей!
Фыййау, дам, йæ дзугтæ Æрхоны фæндагæн
 Йæ хæрды дæр тардта, гъей!
Хаджумар йæ фæндтæ фыдбоны ызнагæн
Кæм-фæнды дæр ардта, гъей!
Сæуæхсиды колхоз йæ бæхдарæн фæзты
Ыстыр цад ыскодта, гъей!
Хаджумар нæ Ирæн лæгæвзарæн хæсты
Ыстыр кад ыскодта, гъей!
Заманхъулаг куырд, дам, Емауысы сыхæй
Æвзалы куы хаста, гъей!
 Мамсыраты Хаджи йæ намысы тыххæй
Ыстъалы куы райста, гъей!

 

Мамсыраты Хаджумары зарæг

Адæмон ныхæстæ                                 Хаханты Д. музыкæ

Кæрон дæр нæ уыди йæ тохы фæндæгтæн
Фæринк кардæй знæгты цæгъдгæйæ.
Хаджумары рухс ном йæ тохы хæлæрттæн
Сæ зæрдæты баззад цæргæйæ, гъей!

Зымæг дæр булæмæргъ ратæхы уæд сæрдæй,
Нæ мидбылхудт уымæн æвдисæн, гъей!
Æдас вæййы тохы хъæбатыры зæрдæ,
Уæд сонтæй куыд басæтты низæн, гъей!

Дзæбидыры дзугæн цы хæтæн ис хохы,
Йæ Раздзæуæг цъититæм бафты.
Йæ дзыллæйы сагъæс кæй бацæуы тохы,
Дывæрæй уый адыл бафты, гъей!

Æрттивгæйæ хурæн йæ хъару нæ фæуы,
Йæ тынтæ ныппырх вæййынц фæзты.
Цæхæрцæст Хаджумарæн баззад уæлæуыл
Йæ зарæджы намыс нæ бæсты, гъей!

 

Песня о Хаджумаре Мамсурове

Тоскуя о солнечном небе,
Орел
Стремится к свободе и к свету.
В каких, Хаджумар, ты походах прошел,
Высокою славой согретый!

Не видно вершин у вознесшихся скал,
Когда забунтуют метели.
В боях, не страшась, свою смерть ты искал,
Нашел ее дома,
В постели.

Гнездо свое птица на дереве вьет –
Парит высоко в небосводе…
Кто жизнью своей прославляет народ,
Живет после смерти в народе.

Кавказские туры,
Свободу любя,
Гуляют где травы, где ветер.
Оставил нам в мире ты после себя
Легенду о славном бессмертье.

М. Дзасохов

 

Памяти Хаджи-Умара Мамсурова, Ксанти

Я – как патрон, упавший из обоймы.
Я так живу, как будто б не живу.
Мне кажется, что я бежал из боя,
Когда я вижу, словно наяву:
Стоит Мадрид за пеленою белой.
И в самом сердце дымных баррикад
Мои друзья, высокие, как ели,–
Последние бойцы интербригад,
Дерутся насмерть – гордо и неистово.
Бинты от крови сделались рыжи.
А над Мадридом фланги фалангистов.
Но этого бойцам не пережить.
У них отнимут с жизнью баррикады.
Попы готовят место им в аду.
А в этой жизни – никакой награды
За верность и за смелость не дадут.
Они на все регалии плевали!
Пройдет немало зим, немало лет,
Но в будущем поверю я едва ли,
Что мне везло, и – не о чем жалеть.
Мне жизнь не раз в беде дарила радость,
Мужскую дружбу, чистые глаза…
Но я хочу туда – на баррикады,
На четверть века отступив назад,
К моим друзьям, которые умели
Платить земле любовью неземной…
Мои друзья, высокие, как ели,
Склоняются сегодня надо мной…

И. Дзахов