logo

М О Я    О С Е Т И Я




Мериме Проспер
францаг зындгонд фыссæг
(1803 – 1870)

 

 

Францаг номдзыд фыссæг Проспер Меримейы райгуырдыл æххæст кæны 200 азы. Иттæг дæсны прозаик æмæ драматург йæ хъус дардта аивады историмæ дæр, стæй алы бæстæты æмæ адæмты цардыуагмæ, историмæ, фыста æмдзæв­гæтæ дæр, тæлмац кодта уырыссаг æвзагæй (Пушкины «Пиковая дама», Гоголы «Ревизор», Тургеневы прозæ æмæ а. д.) Уырыссаг историйы фæдыл ныффыста цалдæр куысты. Уырысы фысджытæ дæр хæсджынæй нæ баззадысты Меримейы раз: йæ уацмыстæ йын тæлмац кæнын райдыдтой нудæсæм æнусы 30-æм азтæй фæстæмæ. Пушкин дæр ын йе ’мдзæвгæтæй раивта цалдæр.
Журналы ацы номыры джиппы уадзæм Проспер Меримейы новеллæ «Фи­да­ры байст» æмæ йæ базырджын ныхæстæй цалдæр. Ирон æвзагмæ сæ раивта Хъодзаты æхсар.

Фидары байст

Ацы хабар мын кæддæр мæ иу зонгæ афицер ракодта, цалдæр азы размæ тæфсæгæй Гречъы бæстæйы чи амард, ахæм. Уæдæй нырмæ мæ зæрдæйæ нæ цух кæны, æмæ мын куыддæр фадат фæцис, афтæ йæ ныффыстон.
Мæ полкъмæ бахæццæ дæн цыппæрæм сентябры изæрæй. Булкъоны  баййæфтон, æфсад бонасадæн кæм кодта, уым. Мæ бацыд ын тынг æхсызгон уыди, зæгъгæ, афтæ зæгъын мæ бон нæу, фæлæ инæлар Б-йы фыстæг куы бакаст, уæд йæ хъæлæсыуаг фæфæлмæндæр æмæ мын цалдæр хъарм ныхасы загъта.
Капитанмæ мæ бакодта. Уый знаджы бæрджытæ базонынæй нырма ныр æрбаздæхт. Уыди бæрзонд æмæ саулагъз. Тызмæгхуыз æнад цæсгом ын. Йæ царды хабæрттæй йын чысыл цыдæртæ базыдтон. æфсадмæ бахауди хуымæтæджы салдатæй, фæлæ хæсты быдыры йæхи арæхстджынæй кæй равдыста, уый тыххæй йын радтой эполеттæ æмæ дзуар. Йæ егъау гуырыконд æмæ лæмæгъ, фæсус хъæлæс æппындæр кæрæдзиуыл нæ бадтысты. Ахæм æнахъинон хъæлæс ын цæмæн уыд, уый фæстæдæр базыдтон: Иены хæсты йыл нæмыг сæмбæлд æмæ йæ буары иннæрдæм ахызти. Фонтеблойы æфсæддон скъола нырма ныр кæй фæдæн каст, уый куы базыдта, уæд исдуг фæхъуынтъыз æмæ сдзырдта:
— Мæ лейтенант знон фæмард...
Бамбæрстон æй — афтæ зæгъинаг уыди: «Ды йæ хъуамæ раивай, фæлæ дæ бон цастæ бауыдзæни?» Дæрзæг ныхас мæ сцæйирвæзти, фæлæ мæхиуыл фæхæцыдтæн.
Æддиауæй зынди Шевардины фидар — сармадзаны дыууæ æхстбæрцы йæм уыдаид. Йæ сæрмæ мæй бæрзонд стылди, мæлæты егъау æмæ сырх-сырхид уыди, хур дæр ма сæумæ афтæ сæнтсырх æмæ егъау вæййы. Фидары сау æндæрг исдуг нывгонды хуызæнæй разынди мæйы пиллонкалгæ зиллаккыл. Срæдувынæввонг вулканы цъуппы æнгæс мæм фæкасти уыцы сахат мæйы фидары сау аууон.
Нæ цуры цы зæронд салдат уыд, уый бафиппайдта мæйы хуыз æмæ загъта:
— Бакæсут-ма йæм, цы сырх у! æвæццæгæн, нын ацы фидар æгæр зынаргъ сыстдзæнис.
æз ахæм хабæрттыл æууæндыдтæн, æмæ мæ салдаты ныхас, уæлдайдæр ахæм сахат, сагъæсы бафтыдта. Мæхи æруагътон, фæлæ фынæй кæнын нæ фæрæзтон. Сыстадтæн æмæ рацу-бацуйыл схæцыдтæн, Шевардины хъæуы æдде рæгътыл цырæгъ­ты рæхысмæ-иу скастæн рæстæгæй-рæстæгмæ.
æхсæвы уымæл æмæ уазал уæлдæф мæ иуцасдæр æрсабыр кодта æмæ арты цурмæ мæхи байстон. Мæ пæлæзы арф нынныгъуылдтæн æмæ мæ цæстытæ кæрæдзиуыл æрæвæрдтон. Мæхицæн загътон: боныцъæхтæм сæ нал байгом кæндзынæн. Фæлæ мæм хуыссæг æмгæрон нæ цыди. Мæ хъуыдытыл цыдæр æнтъыснæг æртыхсти. «Сæдæгай минты ’хсæн мын иунæг лымæн дæр нæй, — уыцы иугæндзонæй дзырдтон мæхицæн. — Мый­йаг куы фæцæф уон, уæд лазаретмæ бахаудзынæн, æмæ алы æнæфенд, æнæджелбетт хосгæнджытæ мæ мæтæй мæлдзысты куыннæ!» Мæ зæрдыл æрлæууыдысты, хирургты операциты тыххæй цы хабæрттæ æрыхъуыстон, уыдон. Мæ риуы гуыпп-гуыпп мæм хъуыст, æмæ-иу мæ къухтæ æнæбары сæхиуыл схæцыдысты, архайдтой, мæ дзыппы цы къухмæрзæн æмæ чыссæ уыд, уыдонæй мæ риу уартау æрæмбæрзыныл. Фæллад мыл æртæфст, исдугмæ-иу афынæй дæн, стæй та мæ-иу исты æвирхъау хъуыды фæрæхуыста, æмæ та-иу ногæй фехъал дæн.
Фæстагмæ уæддæр фæллад йæ кæнон бакодта, æмæ райсомæй уадындзтæ куы ныууасыдысты, уæддæр ма тæгæрфынæй уыдтæн. Рæнхъ æрлæууыдыстæм, номæй-номмæ нæ ранымадтой, стæй та топпытæ кæрæдзи æнцæйтты дзуарæвæрд скодтам. Йæ бæрджытæм гæсгæ ныл цыма бон сабырæй ацæудзæн.
Иу æртæ сахатыл фæзынд адъютант бардзырдимæ. Нæ топпытæ та нын нæ къухтæм райсын кодтой. Топпæйæхсджытæ быдыры апырх сты. Мах сæ фæстæ сабыргай цыдыстæм æмæ ссæдз минуты фæстæ федтам: уырысы раззаг постытæ сыстадысты æмæ фидармæ бацыдысты.
Нæ сармадзанты батарейтæй иу æрбынат кодта рахизырдыгæй, иннæ та галиуырдыгæй, сæ дыууæ дæр махмæ дæрддзæф уыдысты — разæй. Гъемæ æйттæй æхсын байдыдтой знаджы. Знаг дæр æнцад нæ бадт, æмæ цыбыр рæстæгмæ Шевардины фидар фæздæджы бæзджын къуыбылæйтты æрбайсæфти.
Нæ бынат хæрдтæ æмæ уырдгуытæ уыд, æмæ нæ уый руа­джы Хуыцау уырысы нæмгуытæй хызта. Уырыс тынгдæр сармадзанæйæхсджытæм хъавыдысты, æмæ-иу сæ нæмгуытæ нæ сæрты атахтысты, куы-иу æрхаудтой, уæддæр ницы уыйбæрц зиан хастой, æрмæст ныл-иу сыджыты къуыбæрттæ æмæ лыстæг дуртæ сæмбæлдысты.
Размæ абырсыны тыххæй нын бардзырд куы радтой, уæд мæм мæ капитан æдзынæг ныккаст, æмæ фырадæргæй мæ къух йæхигъдауæй цалдæр хатты йæхи æруагъта, мæ фындзы бын нырма æрæджы чи фæзынд, уыцы милтыл. Уæвгæ тæрсгæ нæ кодтон. Тарстæн æрмæст иу хъуыддагæй: мыййаг исчи куы банхъæла, мæнæйуый фæтарсти, зæгъгæ. Мæ сæрты æдасæй цы нæмгуытæ тахт, уыдон мын ноджы фидардæр кодтой мæ ныфс. Мæ фырхиуарзонæй мæхицæн зæрдæтæ æвæрдтон, ома, сармадзаны нæмгуыты бын дæр фидар лæууын, кæд мын иттæг тæссаг у, уæддæр. Дисæй мардтæн, афтæ стырзæрдæ æмæ хæдныфс кæй разындтæн, ууыл, æмæ мæ цæстытыл уад, адæттæ, ома Шевардины фидар исыны хабæрттæ, Провансы уынджы мадам Б-йæн йæ уазæгдоны куыд зæрдæргъæвдæй дзурдзынæн, уый.
Булкъон нæ полчъы рæзты рацыд æмæ мын загъта:
— Лæггаг, зынгомау дын уыдзæни фыццаг хатт!
Æз хæстмондагæй цъæх арт уагътон, афтæмæй бахудтæн æмæ мæ мундиры дыс сыгъдæг кæнынмæ бавнæлдтон — дæс æмæ ссæдз санчъехы æддæдæр сармадзаны нæмыг æрхауд æмæ мыл цъыф æрбакалдта.
æвæццæгæн, уырыс бафиппайдтой, сæ нæмгуытæ нысаныл кæй не ’мбæлынц, уый æмæ ныл гранаттæ æхсын байдыдтой — уыдон нæ, цы лæнкауы  уыдыстæм, уырдæм хуыздæр æргъæвтаиккой. æвиппайды мын гранаты схъис мæ худ мæ сæрæй срæдывта æмæ амардта, уыцы сахат мæ фарсмæ цы салдат фæцис, уый.
— Арфæ дын кæнын, — загъта капитан, мæ худ зæххæй куы систон, уæд, — ныр дын æнæхъæн бон ницыуал тас у.
«Иу бынатмæ дыууæ хатты бахауай, уымæн уæвæн нæй». Ацы рагон латинаг ныхас-аксиомæ салдæтты ’хсæн парахат кæй уыд, уый зыдтон. æмæ мæ худ сæрыстырæй æркодтон.
— æнæбары мæ сæрæй акувын бахъуыди, — загътон æз, цас амал уыд, уыйас мæхи хъæлдзæг даргæйæ.
Ме ’дылы хъазæн ныхас æгæр дæр ма сахадыдта уыцы сахат.
— Арфæ дын кæнын, — дзырдта дарддæр капитан, — æппындæр дын тас ницæмæйуал у æмæ изæрырдæм командæ кæндзынæ ротæйæн, уымæн æмæ йæ хатын: ацы зындоны пецы арт мæн тыххæй бандзæрстæуыди. Куы-иу фæцæф дæн, уæд-иу мæм æввахсдæр цы афицер уыд, уымæн та-иу нæмыг йæ зæрдæйыл сæмбæлд. — Капитан йæ ныхас фæци сабыр æмæ æфсæрмхуызæй: чи-иу фæмард, уыдонæн-иу сæ нæмттæ П-йæ райдыдтой.
æз ын загътон, ахæм хабæрттыл не ’ууæндын, зæгъгæ. æмæ мæ бынаты бирæтæ бакодтаиккой афтæ. Капитаны хъуыдытæ пехуымпары ныхæстау кæй рауадысты, ууыл бирæтæ, мæнау, стыр дисы бацыдаиккой. Кæд æфсæддон хъуыддаджы нырма лæппын уыдтæ1н, уæддæр æмбæрстон: ахæм ран зæрдæйы кæнонтæ уромгæ сты, хъуамæ дæхи уазал зонд æмæ лæджы­хъæдыл хъарай.
Сахаты ’рдæджы фæстæ уырыс афтæ арæх нал æхстой. Мах не ’мбæхст бынатæй рацыдыстæм æмæ фидарырдæм атын­дзыдтам.
Нæ полчъы æртæ батальоны уыди. Дыккаг хъуамæ фидармæ фæстæты бацыдаид. Иннæ дыууæйæн та сæ хæс — комкоммæ бырсын.
Æз уыдтæн æртыккаг батальоны. Фæстаг сыджытбыруйы аууонæй куы рахызтыстæм, уæд топпадзагъд сарæх ис, фæлæ нын знæгтæ ницанæбæрæг зиан ракодтой. Дисы мæ æфтыдта нæмгуыты æхситт: фæстæмæ-иу арæх фæкастæн, æмæ-иу мыл ме ’мбæлттæ бахудтысты — уыдон уыцы мыртыл раджы са­хуыр сты. «æппынфæстаг, — загътон мæхинымæры, — хæст афтæ тæссаг нæу».
Размæ цыдыстæм цырд къахдзæфтæй, топпæхсджыты хæдуæлвæд. Уалынмæ уырыс æртæ хатты «ура» ныхъхъæр ластой, стæй æваст фегуыппæг сты, гæрæхтæ дæр сæ нал хъуыст.
— Ацы хабар мæ зæрдæмæ нæ цæуы, — загъта мæ капитан, — кæй фæхъус сты, уый ницы хорзмæ расайдзæни.
Махонтæ æгæр уынæр кодтой, æмæ сын-иу сæ хъæртæ бар-æнæбары абарстон знæгты æгуыппæгдзинадимæ.
Баввахс стæм фидары дæлбазырмæ. Каубыру разынди дæрæнтæ, зæхх та къæхтытæ — нæ сармадзанты нæмгуытæй. Салдæттæ сæхи бакалдтой бæстыхайы хæлддзæгтыл æмæ хъæрахст систой: «æгас цæуæд император!» Сæ удаист аралло бæстæ арыдта.
Æз хæрдмæ скастæн. Мæ амæлæты бонмæ мæ нæ ферох уыдзæни, цы ныв ауыдтон, уый. Фæздæг æмвæтæнæгæй йæхи систа ссæдз футы бæрзæндмæ æмæ уым егъау кæразау æрæмбæрзта фидары бæстыхай. Къахты æдде цы æрдæгхæлд сыджытбыру уыд, уый акомкоммæ æрвхуыз мигъы скъуыдтæй зындысты уырыссаг гренадертæ — сæ топпытæ хæрдмæ систой, афтæмæй лæууыдысты цавддуртау — сыбыртт сæ никæмæй хъуысти, змæлгæ дæр сæ ничи  кодта. Уыцы хуызæнæй мæ цæстытыл ауайынц абон дæр: алчи дæр сæ йæ галиу цæстæй касти махырдæм, рахиз цæстытæ нæ зындысты æргъæвд топпыты аууонæй. Махæй цалдæр санчъехы фалдæр амбразурæйы, йæ къухы судзгæ фител, афтæмæй сармадзаны цур лæууыд иу лæг.
Фестъæлфыдтæн, мæ зæрдæ ныссæххæтт кодта, мæхинымæр загътон: мæ фæстаг сахат æрцыди.
— Ныр нæ къахфындзтыл æркафдзыстæм! — фæхъæр ласта капитан. — Уæ изæр хорз!
Уыдон уыдысты йæ фæстаг ныхæстæ.
Фидарæй райхъуысти барабанты гыбар-гыбур. Ауыдтон-ма, гренадертæ сæ топпытæ дæлæмæ куыд æруагътой, уый. Мæ цæстытæ сæхигъдауæй ацъынд сты. Райхъуыст æрвнæрды хуы­зæн æвирхъау уынæртæ, стæй удаист хъæртæ, хъæрзын. Ракастæн, æмæ мыл дис бафтыд: æгас ма куы дæн! Фидарыл та ногæй æртыхсти фæздæг. Мæ алыварс — цæфтæ æмæ мæрдтæй байдзаг. Капитан фæлдæхтæй лæууыди мæ къæхты цур: нæмыг ын йæ сæр ныппырх кодта; йæ магъз æмæ йæ туджы пырхæнтæ мыл æрбакалдысты. Мæ ротæйæ ма удæгасæй аирвæзт æрмæст æхсæз салдаты — цагъды уæлдæйттæ.
Уыцы æбуалгъ нывы фæстæ дуне исдуг сæццæйæ аззади. Булкъон йæ худ йе ’хсаргарды фындзыл асагъта æмæ уыциу хъæр фæласта: «æгас цæуæд император!» Стæй сыджытбыруйы сæрмæ сбырыд. Йæ фæстæ ныххæррæтт кодтой цагъды уæлдæйттæ иууылдæр. Дарддæр цы уыд, уый æрымысын мæ бон нæу. Фидармæ куыд бафтыдыстæм — иунæг Хуыцау йæ зонæг. Уым лæгæй-лæгмæ хæсты бацыдыстæм знæгтимæ. Фæлæ фæздæг афтæ бæзджын уыд, æмæ дзы цæвæг марæджы нал зыдта. æвæццæгæн, карз тох кодтон, искæйты рæхуыстон, уымæн æмæ фæстæдæр ме ’хсаргардмæ куы ’ркастæн, уæд æнæхъæнæй дæр тугамæст уыд. Уалынджы нæм æрбайхъуысти хъæр: «Уæлахиз!» æмæ фæздæг куы апырх, уæд мæрдты дæр æмæ туджы култæ дæр иртасын байдыдтон. Зæххыл æмæ сармадзантыл æнахъинон фæлдæхтытæй лæууыдысты лæджы мæрдтæ. Иу дыууæфондзыссæдз францаг салдаты хъомпалæй змæлыдысты фидары: иутæ сæ хотыхтæ ифтыгътой, иннæтæ та сæ джебогътæй туг сæрфтой. Иуæндæс уырыссаг уацайраджы дзы банымадтон — лæууыдысты хибар ран.
Булкъон йæ туджы сæвдылд, афтæмæй хуыссыди фидармæ бахизæны цур гилдзыты пырх асыккыл. Цалдæр салдаты йæ алыварс æртыгуыр сты. æз дæр сæ цурмæ бацыдтæн.
— æппæты хистæр капитан кæм и? — бафарста булкъон иу сержанты.
Уый, нæ зонын, зæгъгæ, йе уæхсчытæ кæрæдзимæ æрбал­хъывта.
— Хистæр лейтенант та?
— Мæнæ, знон чи ’рбацыд, уыцы афицер, — дзуапп радта сержант  æнцад-æнцойæ.
Булкъон цыдæр изгард худт бакодта.
— Цæй, мæ лымæн, командæ кæныны хъуыддаг  дæхимæ райс, — загъта булкъон. — Бардзырд ратт, цæмæй фидармæ æрбацæуæнты уæрдæттæ æрæвæрой: знаг тыхджын у.
— Уæззау цæф дæ, булкъон? — бафарстон æй æз.
— Мæнæй уын пайда нал и, мæ лымæн лæггаг, фæлæ фидар ист æрцыд!

Меримейы зонды ныхæстæ

•      Æхсæны царды исты бæллæхтæ куы ’рцæуы, уæд адæм æппæт аххостæ дæр сæ фæтæгтыл ныххуырсынц.
•      Кадуарзаг æмæ тæппуд аристократтæ тæссаг сахат сæхицæн æнцонæй равзарынц фæтæг, йæ куысты бæркæдтæ æмæ йын йæ уæлахизтæй та сæхæдæг фæпайда кæнынц.
•      Фыдохы бон уæрыччытæй сабырдæр æмæ фæлмасдæр свæййæм.
•      Знаг куыд фæлидзы, уый уынгæйæ тæппуд дæр хъæбатырæй агæпп ласы.
•      Æхцайæ ахсджиагдæр дзауматæ ис, фæлæ æнæ ’хцайæ уыцы дзауматæ нæ балхæндзынæ.
•      Алцы дæр æлхæнгæйæ у, уарзондзинадæй фæстæмæ.
•      Уырыссаг æвзаг цыма поэзийæн сфæлдыстæуыд — у æвæджиауы хъæздыг, фыццаджы-фыццаг лыстæг фæлгъуызтæй.
•      Уырыссаг æвзаг, æз æй куыд æмбарын, афтæмæй æппæт европæйаг æвзæгтæй дæр хъæздыгдæр у, раст æй цыма хъуыдыйы тæккæ лыстæгдæр фæзилæнтæ æвдисынæн сфæлдыс­тæуыд. æвæджиауы æлвæст, ирд æмæ райдзаст уæвгæйæ, уый иунæг дзырды руаджы райхалы хъуыды, афтæмæй æндæр æвзаджы уыцы хъуыды зæгъынæн бахъæуид æнæхъæн фразæтæ.

                            * * *
Харбызау адджын у æмгар:
Æвзар сæ радыгай, фæлвар
Æмæ сæдæты ’хсæн ыссар
Рæстмæ, нывыл æрдхорд —æМГАР! 

  
Мах дуг.– 2003.– №7.


Зарубежная литература
     Эдгар Аллан По
     Альберти Рафаэль
     Аполлинер Гийом
     Джордж Ноэл Гордон Байрон
     Бодлер Шарль Пьер
     Кнут Гамсун
     Гюго Мари Виктор
     Иоганн Вольфганг фон Гете
     Гейне Генрих
     Гриммельсгаузен Ганс
     Лафонтен Жан
     Лорка Гарсиа
     Лессинг Готхольд Эфраим
     Лец Станислав Ежи
     Йожеф Аттилæ
     Мериме Проспер
     Ортега –и-Гассет Хосе
     Петраркæ Франческо
     Шандор Петефи
     Сартр Жан-Поль
     Руссо
     Марк Твен
     Теннисон Альфред
     Шах Идрис
     Шиллер Фридрих
     Хикмет Назым



Русская литература

Литература народов Кавказа:
       Абхазская
       Армянская
       Кабардинская